Từ người vẽ sang người dẫn dắt: Kiến trúc sư thay đổi vai trò trong kỷ nguyên AI

Kiến trúc trong kỷ nguyên AI - một chủ đề đang được bàn tán rất nhiều, nhưng ít ai thực sự hiểu rõ nó đang thay đổi công việc hàng ngày của các kiến trúc sư như thế nào. Một bên là những lời quảng cáo về hiệu suất vượt trội, một bên là các cuộc tranh luận nghiêm túc về đạo đức nghề nghiệp.

Trong bối cảnh đó, nhiều kiến trúc sư vẫn đang tự hỏi: Liệu AI có thực sự làm thay đổi cách kiến trúc sư làm việc? Một báo cáo gần đây từ Chaos, dựa trên phỏng vấn thực tế và quan sát trong ngành, đã mang đến những góc nhìn rõ nét hơn về cách công nghệ đang dần định hình lại năng suất làm việc, quyền tác giả, bản sắc sáng tạo, và thậm chí cả nguồn gốc của yêu cầu thiết kế.

AI đang tác động như thế nào đến ngành kiến trúc?

Thực tế là AI đang giải quyết được những điểm nghẽn mà các kiến trúc sư vẫn gặp phải hàng ngày - từ việc phải ra quyết định trong vô vàn biến số, đến những công đoạn tốn thời gian trong quy trình làm việc.

Điểm mạnh của AI nằm ở khả năng xử lý lượng data khổng lồ, nhận diện các quy luật ẩn, và tự động hóa những việc lặp đi lặp lại, để chúng ta có thời gian tập trung vào tư duy sáng tạo và những định hướng mang tính chiến lược hơn.

Bước tiến vượt bậc của AI đã mở ra những giải pháp đột phá cho các bài toán nan giải trong ngành, từ quá trình ra quyết định đa chiều đến những điểm nghẽn trong quy trình vận hành truyền thống

Trong thiết kế kiến trúc, AI đang phát huy vai trò mạnh nhất ở giai đoạn lên ý tưởng. Thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm từng dự án, giờ đây chúng ta có thể khai thác một kho dữ liệu khổng lồ về các phong cách, xu hướng, công năng công trình để “mở rộng tầm nhìn”.

Ví dụ, AI giờ đây có thể dự báo hiệu suất năng lượng của một tòa nhà dựa trên vị trí, hướng đón nắng, khí hậu địa phương - đảm bảo thiết kế không chỉ đẹp mà còn bền vững. Các công cụ như Autodesk Forma (trước đây là Spacemaker) hay IESVE đang được nhiều studio áp dụng để phân tích và tối ưu đa chiều. Những tính năng này vượt xa những gì chúng ta có thể tính toán bằng tay.

Đặc biệt, công nghệ Generative AI không chỉ vẽ layout cơ bản mà còn khám phá được những hình khối hữu cơ, cấu trúc phức tạp, giải pháp mặt tiền độc đáo dựa trên các mục tiêu hiệu suất, thậm chí tự động kiểm tra quy chuẩn xây dựng địa phương.

Các công cụ như Midjourney, DALL·E, Stable Diffusion, Gemini, hay Nano Banana đang được dùng phổ biến để lên concept, làm moodboard và phác thảo nhanh - giúp KTS tiết kiệm thời gian kiểm chứng ý tưởng đáng kể.

Điều đáng chú ý là AI đang dần được tích hợp sâu vào các phần mềm thiết kế (embedded intelligence). Nhờ vậy, dự án có thể phát triển liên tục mà không cần xuất - nhập dữ liệu, hay định dạng lại nhiều lần. Điều này hỗ trợ tự động hóa các bước như tạo vật liệu, thiết lập cảnh quan và lập hồ sơ trong khi vẫn duy trì được logic và ý đồ thiết kế.

Công trình từ bản vẽ đến mô hình rồi hiện thực hóa, với prompt từ AI Gemini đang là chủ đề nóng trong cộng đồng kiến trúc sư gần đây

Nano Banana - công cụ AI từ Google phát huy khả năng hỗ trợ chuyển đổi từ 2D sang 3D

>>> Xem thêm: AI là chất xúc tác để ngành xây dựng kiến tạo tương lai bền vững

Sự thay đổi trong quy trình thiết kế và những rủi ro cần lưu tâm

Việc ứng dụng AI đang làm thay đổi cách thức khởi đầu một dự án kiến trúc. Nghiên cứu cho thấy bản tóm tắt thiết kế (design brief) đang bắt đầu xuất phát từ một nguồn mới: chính khách hàng. Ngày nay, một số khách hàng đến gặp kiến trúc sư kèm theo những hình ảnh hoặc bản bố cục do AI tạo ra, điều này đã hình thành trước kỳ vọng của họ trước khi trao đổi với kiến trúc sư.

Sự chuyển biến này yêu cầu kiến trúc sư phải có phương pháp tiếp cận mới bằng cách sử dụng những hình ảnh sơ khởi này để dẫn dắt cuộc thảo luận về tính khả thi kỹ thuật, bối cảnh thực tế và định hướng thiết kế.

Kiến trúc sư cần có phương pháp tiếp cận mới bằng cách sử dụng những hình ảnh sơ khởi để dẫn dắt cuộc thảo luận về tính khả thi kỹ thuật, bối cảnh thực tế và định hướng thiết kế

Tuy nhiên, lời hứa về hiệu suất làm việc nhanh hơn cũng có thể che giấu những kẽ hở mới. Các chuyên gia quan ngại về sự lệ thuộc quá mức vào những kết quả do AI tạo ra - chúng có vẻ đáng tin cậy nhưng lại thiếu những yếu tố ngữ cảnh quan trọng cần thiết cho việc triển khai thực tế.

Bên cạnh đó, khi nhiều chuyên gia sử dụng các công cụ tương đồng, sự giống nhau ngày càng gia tăng về phong cách hình ảnh đang trở thành mối lo ngại lớn. Điều này có thể dẫn đến sự “đồng hóa” hoặc sao chép lặp lại những “công thức” mà AI gợi ý. Các vấn đề về quyền sở hữu dữ liệu và bảo mật thông tin khách hàng cũng đang trở nên cấp thiết khi dự án liên quan đến ngày càng nhiều nền tảng bên ngoài.

Các chuyên gia quan ngại về sự lệ thuộc quá mức vào những kết quả do AI tạo ra - chúng có vẻ đáng tin cậy nhưng lại thiếu những yếu tố ngữ cảnh quan trọng cần thiết cho việc triển khai thực tế

Chính vì thế, các công ty hàng đầu hiện nay đang xây dựng quy định rõ ràng về việc chọn công cụ, xử lý dữ liệu, và quyền tác giả - để bảo vệ cả mặt pháp lý lẫn giá trị sáng tạo. Hợp đồng giờ phải ghi rõ cách thức thông tin dự án được sử dụng, quy trình kiểm duyệt đảm bảo rằng nội dung do AI tạo ra đáp ứng các chuẩn mực nghề nghiệp.

Việc thiết lập quy trình kiểm duyệt nhiều lớp cũng rất quan trọng - tránh để AI “tự ý” ra quyết định. Kiến trúc sư đánh giá thẩm mỹ và công năng, kỹ sư đánh giá về tính an toàn và khả thi kỹ thuật. Sự chuyển đổi này nhằm xây dựng các hệ thống đáng tin cậy, nơi quy trình hỗ trợ cho sự sáng tạo.

Vai trò không thể thay thế của kiến trúc sư

Khi công việc sản xuất ngày càng được tự động hóa, vai trò của kiến trúc sư đang dịch chuyển rõ rệt sang phần diễn giải, định hình ý tưởng, và giao tiếp. Những kỹ năng có giá trị lâu dài không phải là kỹ thuật thuần túy nữa, mà là những thứ mà AI khó làm được. Hay nói cách khác, phần “hồn” của công trình: ý tưởng sáng tạo, giá trị thẩm mỹ, dấu ấn văn hóa, và bản sắc cá nhân.

Năng lực quan trọng nhất của kiến trúc sư bao gồm:

• Khả năng phán đoán và phê phán (Critical Judgment): Đưa ra quyết định cuối cùng, chọn lọc và biến đổi những gợi ý của AI sao cho phù hợp với triết lý và tầm nhìn thiết kế của mình. AI có thể đưa ra 100 phương án, nhưng quyết định phương án nào phù hợp nhất vẫn thuộc về chúng ta.

• Hiểu rõ bối cảnh (Contextual Awareness): Vì kiến trúc không chỉ là sắp xếp các yếu tố vật lý, mà còn liên quan đến cảm xúc và trải nghiệm sống. Khả năng kết nối ý đồ thiết kế với trải nghiệm thực tế của người dùng - đây mới là giá trị bền vững. AI có thể tính toán và phân tích, nhưng không thể nắm bắt được những yếu tố tinh tế như cảm nhận, “tâm hồn” của thiết kế, hay khả năng sáng tạo độc đáo của mỗi kiến trúc sư.

• Vai trò làm cầu nối giữa nghệ thuật và khoa học: Công việc hàng ngày của kiến trúc sư đòi hỏi nhiều kỹ năng mềm như thuyết minh ý tưởng, trình bày, đàm phán, giải quyết vấn đề để thuyết phục chủ đầu tư.

Kiến trúc sư cần tập trung vào phần “linh hồn” của công trình: Ý tưởng sáng tạo, giá trị thẩm mỹ, dấu ấn văn hóa và bản sắc cá nhân

Quy trình thiết kế là một cuộc đối thoại liên tục với khách hàng, chuyên gia kỹ thuật, nhà thầu - từ lúc nhận yêu cầu, thương thảo hợp đồng, phác thảo phương án, đến phối hợp giải quyết vướng mắc kỹ thuật, rồi giám sát thi công.

Vai trò của kiến trúc sư trong việc thương thuyết, tương tác và xây dựng mối quan hệ hợp tác là điều không thể thay thế bởi AI, dù AI có thể cung cấp thông tin và phân tích hỗ trợ. Vậy nên, kiến trúc sư phải ý thức được vai trò dẫn dắt để duy trì bản sắc nghề nghiệp và chịu trách nhiệm pháp lý cuối cùng.

Kiến trúc sư phải ý thức được vai trò dẫn dắt để duy trì bản sắc nghề nghiệp và chịu trách nhiệm pháp lý cuối cùng

Câu hỏi thường gặp về vai trò của kiến trúc sư trong kỷ nguyên AI

1. AI có thực sự thay thế kiến trúc sư trong tương lai gần không?

Không trong 5-10 năm tới. AI hỗ trợ mạnh ở khâu phân tích và tạo phương án, nhưng quyết định thẩm mỹ, bối cảnh và trách nhiệm pháp lý vẫn thuộc về kiến trúc sư.

2. Kiến trúc sư không giỏi công nghệ có bị tụt hậu không?

Không nhất thiết. Quan trọng không phải biết code mà là hiểu cách dùng công cụ, biết đánh giá kết quả và giữ quyền kiểm soát thiết kế.

3. Dùng AI có làm mất bản sắc sáng tạo cá nhân không?

Chỉ khi phụ thuộc hoàn toàn. Khi AI được dùng như công cụ hỗ trợ, bản sắc cá nhân vẫn đến từ tư duy, trải nghiệm và lựa chọn của kiến trúc sư.

4. Studio nhỏ có nên đầu tư mạnh vào AI không?

Nên bắt đầu từ những công cụ hỗ trợ concept, phân tích cơ bản. Không cần chạy theo tất cả xu hướng, mà chọn thứ phù hợp với quy mô và loại dự án.

5. Vấn đề pháp lý khi dùng AI trong thiết kế có đáng lo không?

Có. Cần quy định rõ quyền dữ liệu, quyền tác giả và quy trình kiểm duyệt để tránh rủi ro pháp lý và đạo đức nghề nghiệp.

>>> Xem thêm: AI có thể thay thế kiến trúc sư trong thiết kế nhà ở không?

Tóm lại, từ những phân tích trên có thể thấy, AI đã và đang hỗ trợ mạnh mẽ, nhưng không thể hoàn toàn thay thế vai trò của kiến trúc sư trong vòng 5 - 10 năm tới. Tương lai của kiến trúc trong kỷ nguyên AI nằm ở sự cộng sinh giữa con người và công nghệ (human-AI symbiosis).

Điều cốt lõi nhất là kiến trúc sư phải nhận thức rõ vai trò then chốt trong việc xác lập ý tưởng, giữ vững giá trị nghệ thuật và đưa ra quyết định cuối cùng, đặc biệt ở khía cạnh thẩm mỹ và nghệ thuật, khai thác bản sắc văn hóa và trực giác sáng tạo. Kỷ nguyên AI đòi hỏi kiến trúc sư phải chủ động làm chủ công nghệ, coi AI như phương tiện để nâng cao tính cá nhân hóa, tính phối hợp liên ngành và tính đa chiều trong thiết kế.

Khi đó, kiến trúc sư sẽ tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt để kiến tạo nên những không gian sống chất lượng, mang đậm dấu ấn văn hóa và phục vụ tốt hơn cho nhu cầu của con người cũng như sự phát triển bền vững của xã hội.

Xem thêm nhiều xu hướng thiết kế và các cập nhật mới nhất về lĩnh vực Nhà ở & Lối sống tại chuyên mục Xu hướng nhé.

Tổng hợp

*Để lại thông tin trong box dưới đây, Happynest sẽ giúp bạn kết nối đơn vị thiết kế - thi công phù hợp và nhanh chóng nhất.